طرح پژوهشي شناسايي و معرفي ميراث اجري با تاكيد بر گونه‌شناسي بناها، پراكندگي، بررسي تجارب حفاظت و مرمت و مطالعات ريخت‌شناسي و اسيب‌شناسي مرتبط با موضوع اجر  حميد فدايي: كارشناس حفاظت و مرمت مهدي مداحي گيوي : كارشناس حفاظت و مرمت بابك رفيعي علوي علويجه : باستان‌شناس   مقدمه و برنامه: هدف كلي اين تحقيق جمع‌اوري اطلاعاتي در خصوص ‌بناها و محوطه‌هاي اجري ايران در مباحث زير است‌ : 1-     بررسي سير تکنولوژيکي و تحول در نحوه توليد و بکارگيري مصالح اجري در ادوار مختلف که ريز برنامه ان به شرح زير خواهد بود : ـ تهيه نقشه پراکندگي معماري اجري در مناطق مختلف ايران (با توجه ويژه به نقش اقليم در گسترش اين معماري) ـ سابقه تاريخي بکارگيري اجر در معماري دوران قبل و بعد از اسلام  ـ گونه‌شناسي  بناهاي اجري مختلف ـ ريخت‌شناسي اجرها ـ بررسي نقش تزييني و کالبدي اجر در بناهاي  هر دوره (نقش ان در شکل دادن به فضاي معماري) ـ بررسي نقش اقليم در گسترش معماري اجري هر منطقه يا دوره  2-     اسيب‌شناسي عمومي اجر در بناهاي مختلف اجري و در اقليم‌هاي متفاوت 3-     جمع‌اوري تجارب انجام شده در زمينه حفاظت و مرمت بناهاي اجري در ايران و استخراج مباني نظري در اين‌باره  با فراهم امدن حجم زيادي از اسناد و مدارك در طول اين پژوهش، ضمن فراهم شدن اطلسي از پراكندگي و دوره‌بندي بناها، سوابق و مباحث تكنيكي مربوط به توليد و بكارگيري اجر مورد بررسي قرار خواهد گرفت. همچنين با توسعه مباحثي از قبيل اسيب‌شناسي عمومي اجر در اينگونه از بناها، مشكلات و عوامل اسيب‌رسان عمده در بناها و محوطه‌ها دسته‌بندي و اولويت‌گذاري مي‌گردد. جمع اوري تجارب حفاظت و مرمت در سازه‌هاي اجري مي‌تواند ما را در اينده در تدوين مباني حفاظتي كاملي در خصوص بناهاي اجري نزديك گرداند. همچنين اين پژوهش كمك مي‌نمايد جايگاه محوطه‌هاي اجري ميراث فرهنگي در اينده با ديدي تخصصي مورد ارزيابي قرار گيرد. تا كنون بخشي از مطالعات كتابخانه‌يي اجر در زمينه‌هاي سابقه تاريخي بكارگيري ان در معماري قبل از اسلام، تهيه واژه‌نامه فني و غيره انجام پذيرفته است. همچنين الگوي مطالعات ميداني ان در استان خوزستان در مورد محوطه‌هايي همچون هفت تپه، شوش، پل قديمي دزفول، ايوان كرخه  با تاكيد بر مباحث ياد شده انجام شده است و با توجه به نتايج قابل توجه حاصله از اين مطالعات و لزوم تداوم ان، در نظر است مطالعات مذكور در دو مقياس كتابخانه‌يي و ميداني در ساير محوطه‌هاي تاريخي توسعه يابد. در ادامه بخشي از اطلاعات گرداوري شده در ارتباط با محوطه‌هاي تاريخي هفت تپه و شوش قيد مي‌گردد :  ريخت‌شناسي اجرهاي محوطه تاريخي هفت تپه طبق اندازه‌گيري‌هاي انجام شده، اندازه هاي اجرهاي به كاررفته دراي طول و عرض30 تا49 و ضخامت 4 تا 11 سانتي‌متر است در اين ميان اجر‌هاي مستطيل با ابعاد حدودي 13 تا 20 عرض، 30 تا38 طول و ضخامت 5/6 الي 5/7 است. بررسي بر روي ويژگي‌هاي ظاهري اجرهاي محوطه هفت‌تپه به ما نشان مي دهد كه بافت بيروني تمام اجرهاي هفت‌تپه بسيار متخلخل و داراي سطحي ناصاف مي‌باشند. گاه در بافت اجرها به افزونه‌هايي همچون تكه سفال و ابزار سنگي بر مي‌خوريم كه احتمالا" ناشي از كم دقتي در سرند خاك اوليه انها است. درقالبگيري بعضي ازاجرها از ماسه استفاده شده است، رد ماسه علاوه بر قسمت‌هاي جانبي حتي درسطح اجر هم ديده مي‌شود كه خود نشان‌دهنده اين مسئله است كه اجر رابر روي ماسه خشك مي‌كرده‌اند، اما استفاده از ماسه عموميت نداشته است. بعضي از اجرها داراي لبه‌هاي برگشته‌اند كه نشان دهنده استفاده از اب به هنگام قالب‌گيري است وكشيده شدن اجر درون قالب پيدايش اين لبه‌ها را به همراه داشته است. رد كاه و يا گياهان بر روي اجر نشان‌دهنده اين مطلب است كه تعداد زيادي ازاجرها برروي زمين پوشيده از گياهان خشك شده است. تخلخل زياد اجرها نشان دهنده عدم فشار به هنگام قالب‌گيري ويا وجود افزونه‌هاي الي خاك است. بررسي بر روي رنگ اجرهاي محوطه هفت‌تپه نشانگر سه طيف عمده رنگي زير در اجرها است : ـ اجر به رتگ سبز تيره تا اجرهايي به رنگ سفيد مايل به سبز ـ اجر سفيد تا اجرهاي به رنگ اكر يا قهوه‌اي بسيار روشن   ـ اجر هايي به رنگ سرخ با مغز تيره
	اندازه‌گيري ابعاد و اندازه اجرها در مقبره دسته‌جمعي	نمايي از ديواره اجري مقبره تپتي اهر درمحوطه تاريخي هفت تپه
	ضخامت عرض طول مكان 7/5 36 6/36 اجرفرش، سالن‌شرقي، كنارديوارشرقي 8 8/31 8/31 ارامگاه تپتي اهار، ديوار شمالي 3/6 5/35 5/37 ارامگاه تپتي اهار، طاق 6/6 5/18 37 ارامگاه تپتي اهار، طاق، اجرمستطيل 2/7 5/35 36 ارامگاه تپتي اهار، كف 6/6 17 21 ارامگاه تپتي اهار، محل اتصال طاقچه جنوبي به ديوارجنوبي، مستطيل 5/7 2/36 5/36 ارامگاه تپتي اهار، محل اتصال طاقچه جنوبي به ديوارجنوبي 8/5 36 37 حياط مركزي، كنارسكو،اجرفرش 7 8/36 38 حياط مركزي، كنارديوارشرقي،اجرفرش 4 34 34 رواق شرق ارامگاه،اجرفرش 5/4 34 35 رواق شرق ارامگاه،اجرفرش 5/4 5/37 38 رواق شرق ارامگاه،اجرفرش 5/6 30 30 ديوار رواق شرقي، اجر كامل،اجرفرش 5/6 14 31 ديوار رواق شرقي، اجرفرش 5/8 5/33 5/33 ديوار رواق شرقي، اجر كامل،اجرفرش 5/6 38 40 سالن شماره 1، اجرفرش 6 34 34 سالن شماره 1، اجرفرش ابعاد و اندازه بخشي از اجرهاي مورد استفاده در محوطه تاريخي هفت‌تپه  ريخت‌شناسي اجرهاي مورد استفاده در محوطه تاريخي شوش عمدتا اجرهاي موجود در محوطه شوش به صورت كف‌فرش اجري هستند و در قسمت‌هايي به عنوان پي مورد استفاده قرار گرفته است. در متون تاريخي و كاوش‌هاي باستان‌شناسي ذكر شده از اجر در كاخ‌هاي هخامنشي به عنوان نماي سازه خشتي استفاده مي‌شده ‌است. برخي از عمده‌ترين مشكلاتي كه سازه‌هاي اجري در اين محوطه با ان روبرو مي‌باشند به قرار زير است : مشكلات درون ساختاري مصالح و بنا شامل : حضور مقادير زياد نمك در خاك اوليه ، نهان شكفتگي اجرها در اثر رطوبت ، پخت ناقص اجرها ، عدم اتصال صحيح نماي اجري با سازه خشتي ، استفاده از اجرهاي شكسته در بعضي از بناهاي مربوط به دوران متاخرتر ، اسيب‌هاي ناشي از سست بودن زمين و خاك بستر و در نتيجه نشست پي و كف بنا.  اسيب‌هاي رطوبتي شامل : باران و پيامدهاي رطوبتي ان ، بالا بودن سطح ايستايي سفره ابهاي زيرزميني.  مشكلات ناشي از بر هم خوردن توازن اوليه اثر شامل : مهاجرت و تخليه انساني ، تغيير كاربري و يا استفاده مجدد از مصالح فرسوده در بنايي جديد.  فرسودگي ناشي از عوامل زيست محيطي شامل : رشد گياهان اعم از درخت و درختچه‌ها و علف‌ها ، رشد ميكروارگانيسم‌ها مخصوصا خزه و گلسنگ ، حضور فعال حيوانات حفار اعم از حيوانات اهلي و وحشي.  اسيب‌هاي انساني شامل : اسيب‌هاي ناشي از تغيير عملكرد بنا ، غفلت از اثار و عدم نگهداري انها ، جنگ ، فقدان امنيت ، فقدان مسير بازديد مشخص براي بازديدكنندگان و پيامدهاي فرسايشي حاصل از ان.  مداخلات اشتباه شامل : حفاري (اعم از حفاري‌هاي غير علمي و غير مجاز) ، مداخلات شهر سازي و معماري (اعم از خيابان‌هاي ساخته شده در اطراف تپه‌ها، تمركز صنايع و ساخت و سازهاي بدون برنامه‌ريزي در حريم محوطه تاريخي).
	بخشي از اجرفرش باقيمانده در كاخ اپاداناي شوش	كاخ اردشير (شاهور) به همراه بقاياي اجري به جاي مانده و مداخلات مرمتي ان
	جدول زير نمونه‌اي از نحوه  برخورد اماري با اجرهاي به كار رفته در محوطه تاريخي شوش را نشان مي‌دهد رديف نام بنا يا محوطه جزئيات مكاني ابعاد واندازه اجر ساير توضيحات 1 مسجد ديوار‌ شمالي 4*5/21*5/21 گوشه شمال شرقي 2 مسجد اجر پي پايه ستونها 5/5*30*31 گوشه جنوب شرقي 3 مسجد اجر پي پايه ستونها 5/8*5/36*37 گوشه جنوب شرقي 4 مدرسه جبهه غربي 5/3*2/22*5/22 - 5 مدرسه جبهه غربي 5/4*24*24 - 6 كاخ شائور ساختمان شماره 1 6*46*47 اجرفرش سالن301 7 كاخ شائور ساختمان شماره 1 5*47*48 اجرفرش سالن301 8 كاخ شائور ساختمان شماره 1 5/7*5/30*31 اجرفرش سالن303 9 اپادانا ديوار غربي 5/6*؟*5/32 احتمالا" ديوار پشتيبان 10 اپادانا ديوار غربي 4*؟*22 احتمالا" ديوار پشتيبان 11 اپادانا محوطه A ؟*5/48*49 اجرفرش 12 اپادانا محوطه E ؟*50*50 اجرفرش 13 اپادانا محوطه G 8*32*5/32 توده اجر 14 اپادانا محوطه G 5/8*؟*8/30 توده اجر 15 اپادانا تالار ستون‌دار ؟*5/33*34 اجرفرش‌حدفاصل دو ورودي جنوبي 16 اپادانا تالار ستون‌دار 5/7*5/31*5/31 اجرفرش كف ديوار شمال 17 اپادانا جنوب محوطه P22 ؟*5/35*36 اجرفرش 18 اپادانا جنوب محوطه P22 ؟*5/32*5/32 اجرفرش 19 اپادانا جنوب محوطه P22 ؟*5/48*49 اجرفرش 20 اپادانا جنوب محوطه D25 ؟*34*5/34 اجرفرش 21 اپادانا راه دروازه شرقي ؟*35*5/35 اجرفرش 22 اپادانا راه دروازه شرقي ؟*5/36*37 اجرفرش 23 اپادانا دروازه شرقي 5/4*؟*5/20 اجر اتاق‌ها 24 اپادانا دروازه شرقي 5/4*؟*31 اجر اتاق‌ها 25 اپادانا حياط شماره 1 ؟*5/31*32 اجرفرش 26 اپادانا حياط شماره 1 7*50*51 اجرفرش 27 اپادانا شمال محوطهR1 8*49*5/49 اجرفرش ابعاد و اندازه برخي از اجرهاي مورد استفاده در ساخت قلعه تاريخي شوش به قرار زير مي‌باشد. به دليل كثرت اجرهاي ادوار مختلف تاريخي كه در ساخت اين قلعه بكار رفته امروزه انرا "موزه اجر" مي‌نامند.                          وضعيت بخشي از ديواره مسجد قرون اوليه اسلامي به هنگام حفاري و مقايسه ان با وضعيت امروزي رديف نام محوطه يا بنا جزئيات مكاني ابعاد و اندازه اجر ساير توضيحات 1 قلعه شوش اولين‌ورودي بيروني قلعه 8*5/36*37 ديوار 2 قلعه شوش اولين‌ورودي بيروني قلعه 7/3*22*22 ديوار 3 قلعه شوش اولين‌ورودي بيروني قلعه 5/6*10*20 اجر مرمتي 4 قلعه شوش ديوار غربي قلعه 5/9*؟*5/42 ديوار بيروني حياط شماره 3 5 قلعه شوش ديوار غربي قلعه 8*؟*5/37 ديوار بيروني حياط شماره 3 6 قلعه شوش ديوار شمالي قلعه 10*؟*31 اجر لعابدار‌ 7 قلعه شوش ديوار شرقي قلعه 5/8*؟*5/34 اجر لعابدار 8 قلعه شوش ديوار جنوبي قلعه 9*؟*35 اجر كتيبه‌دار 9 قلعه شوش ديوار جنوبي قلعه 5*10*19 اجر مرمتي 10 قلعه شوش ورودي فعلي ‌قلعه 5/9*38*5/39 شيب سازي ورودي 11 قلعه شوش ورودي فعلي ‌قلعه 5/8*5/33*34 اجرپله ورودي 12 قلعه شوش ورودي فعلي ‌قلعه 6*31*32 اجرپله ورودي 13 قلعه شوش ورودي اوليه قلعه 5*؟*29 ديوار غربي 14 قلعه شوش ورودي اوليه قلعه 5/6*؟*34 ديوار غربي 15 قلعه شوش ورودي اوليه قلعه 5*14*20 اجر طاق 16 قلعه شوش حياط شماره1 8*5/33*34 ديوار غربي 17 قلعه شوش حياط شماره1 7*30*31 ضلع شرقي ورودي حياط شماره 2 18 قلعه شوش حياط شماره1 5/8*45*45 ديوار شرقي 19 قلعه شوش حياط شماره1 9*5/31*5/31 ديوار شرقي 20 قلعه شوش حياط شماره1 8*36*5/36 اجرهاي دپو شده ، بازيابي ازكف قلعه 21 قلعه شوش حياط شماره1 8/9*34*34 اجرهاي دپو شده ، بازيابي ازكف قلعه 22 قلعه شوش حياط شماره1 8*5/32*5/32 اجرهاي دپو شده ، بازيابي ازكف قلعه 23 قلعه شوش حياط شماره1 قطر10-5/11 اجرهاي استوانه‌اي با طول نا مشخص 24 قلعه شوش حياط شماره1 5/8*19*36  اجر مستطيل لعابداربه‌دست امده از كف قلعه ، لعاب ان در دو وجه جانبي قرار دارد،بر روي سطح ان نقش * قرار دارد 25 قلعه شوش حياط شماره1 7*41*41 پيدا شده از كف قلعه ، اجر ميان‌گودكه ابعادگودي ميان‌ان0-4*23*41 است در ميان اين‌گودي‌ رد پنجه يك انسان وجود دارد 26 قلعه شوش حياط شماره1 5/7*5/33*5/33 اجرلعابدار گوه‌اي شكل كه ابعاد نماي ان 5/8*35 با عمق cm7،بر روي نماي اننقش برگ شاخي ديده مشود 27 قلعه شوش حياط شماره1 5/7*5/33*5/33 اجرلعابدار گوه‌اي شكل كه ابعاد نماي ان 5/8*35 با عمق cm7،بر روي نماي ان دو رنگ سبز و زرد كه به صورت طولي اجر را رنگ كرده‌اند 28 قلعه شوش حياط شماره1 5/6*33*34 باروي حياط مركزي 29 قلعه شوش حياط شماره3 11*35*45 پله ورودي 30 قلعه شوش حياط شماره3 11*35*5/46 پله ورودي 31 قلعه شوش حياط شماره3 5/3*؟*22 ديوار جنوبي
	برخي از مداخلات انجام شده در قلعه شوش طي يكصدساله اخير